Componist
Sergej Rachmaninov was een Russische componist en pianist. Zijn laat-Romantische compositiestijl spreekt nog altijd heel veel mensen aan. ‘Muziek is genoeg voor een mensenleven, maar een mensenleven is niet genoeg voor muziek’, aldus Rachmaninov.
Had Rachmaninov echt zulke grote handen?
Ja. Rachmaninov stond bekend om zijn uitzonderlijk grote en flexibele handen. Naar verluidt kon hij op de piano een interval van een duodecime – een octaaf met vier noten erboven (c-g’ bijvoorbeeld) – spelen, iets wat voor de meeste pianisten echt onmogelijk is. Dat verklaart waarom zijn pianomuziek vaak zo “wijd” aanvoelt, met grote akkoorden en sprongen. Tegelijk betekent dat niet dat zijn muziek alleen voor zulke handen is weggelegd. Pianisten gebruiken vaak slimme oplossingen, zoals het spreiden van akkoorden of het herverdelen van noten. De uitdaging blijft groot, maar niet onoverkomelijk.
Wat is het bekendste stuk van Rachmaninov?
Rachmaninovs bekendste werk is waarschijnlijk zijn Pianoconcert Nr. 2 in c-klein. Het stuk zit vol grote, meeslepende melodieën en wordt vaak gebruikt in films en andere vormen van popcultuur. Ook het Prelude in cis-klein en de Rapsodie op een Thema van Paganini zijn erg geliefd, evenals zijn Vocalise. Wat deze werken gemeen hebben, is hun directe aantrekkingskracht: ze combineren virtuositeit met sterke, herkenbare thema’s. Daardoor spreken ze zowel kenners als nieuwe luisteraars aan en blijven ze al meer dan een eeuw populair.
Waarom klinkt Rachmaninovs muziek zo melancholisch?
De weemoedige sfeer van Rachmaninovs muziek komt vooral voort uit zijn melodische stijl: zijn thema’s zijn lang en zangerig. Zijn levensverhaal speelt eveneens mee. Na de Russische Revolutie moest hij zijn land verlaten, wat hem blijvend heimwee bezorgde. Deze sfeer van verlangen en nostalgie is vooral hoorbaar in zijn latere werken. Toch is zijn muziek niet uitsluitend somber; deze bevat ook warmte, lyriek en soms uitbundigheid. Deze combinatie zorgt ervoor dat zijn muziek direct aanspreekt, zelfs bij nieuwe luisteraars.
Waarom is Rachmaninovs pianomuziek zo moeilijk?
Rachmaninovs pianomuziek staat bekend als technisch veeleisend, en dat heeft een simpele reden: hij schreef voor zichzelf. Als virtuoos pianist met uitzonderlijk grote handen kon hij akkoorden en sprongen spelen die voor anderen lastig zijn. De moeilijkheid zit niet alleen in de noten. Zijn muziek vraagt ook om controle over klank en frasering. Het moet groots klinken, maar tegelijk vloeiend en zangerig blijven. Daardoor zijn zijn werken geliefd bij toppianisten, maar ook berucht uitdagend. Het is muziek die niet alleen technisch, maar ook muzikaal veel vraagt.
De muziek van Sergej Rachmaninov (1873-1943) valt op door zijn grote melodieën, virtuoze pianospel en rijke orkestraties. Aan het Conservatorium van Moskou werd hij vooral opgeleid tot concertpianist, maar al jong bleek hij ook een getalenteerde componist. Hij verbaasde zijn mentor Tsjaikovski met de Prelude in cis kl.t. en de opera Aleko, bestaande uit één akte, die hij componeerde in zijn tienerjaren. Tsjaikovski’s invloed zien we terug in de opera, die gebaseerd is op Poesjkins verhaal over een burgerman die verliefd wordt op een zigeunermeisje.
Tsjaikovski stierf voortijdig in 1893 en liet Rachmaninov ontzet achter. Zijn adolescentiejaren waren moeilijk. In 1897 kreeg zijn Eerste Symfonie, gedirigeerd door een instabiele Alexander Glazunov, een ongelukkige première. Dit veroorzaakte bij Rachmaninov een diepe depressie, die alleen kon worden genezen door de hypnotherapie van dokter Nikolai Dahl. Recente onderzoeken suggereren dat het waarschijnlijker is dat Dahls dochter de reden was voor zijn voorspoedige herstel. In die tijd werkte Rachmaninov hard aan zijn vaardigheid als operadirigent.
Rachmaninov liet slechts drie opnames achter als dirigent, allemaal van veel latere datum. Deze opnames onthullen zijn grote flexibiliteit en feilloos gevoel voor structuur. Hij heeft zijn Eerste Symfonie echter nooit zelf gedirigeerd. De partituur raakte zoek toen hij naar Amerika emigreerde. Na zijn dood werden de individuele orkestpartijen teruggevonden, waardoor de partituur kon worden gereconstrueerd. Het is, in zijn jeugdige uitersten, een even karakteristiek stuk als al zijn andere werken.
De Eerste Symfonie is gebouwd rond twee thema’s: het tweede is een licht exotische liefdesmelodie, het eerste is een vroeg voorbeeld van Rachmaninovs fascinatie voor de Russische kerkzang, vooral voor de Latijnse hymne voor de dag des oordeels, het Dies Irae. Deze hymne komt vaak terug in zijn composities.
Een belangrijk kenmerk van de Russische kerkgezangen is de melodielijn die zich met gebruik van kleine intervallen stapsgewijs voortbeweegt. Veel thema’s in Rachmaninovs symfonische werken en concerten zijn zo opgebouwd, heel anders dan de melodielijnen met grote intervallen die gebruikelijk waren in de laat-Romantische stijl. De unisono-melodie in de strijkers aan het begin van het Tweede Pianoconcert, dat als keerpunt in zijn carrière wordt beschouwd, is hiervan een goed voorbeeld. De introductie van de piano in dit concert laat een andere belangrijke invloed op zijn muziek horen: het geluid van de Russische kerkklokken. Denk ook aan het klokgeluid in de Prelude in cis.
In zijn memoires schreef Rachmaninov: ‘Mijn hele leven lang heb ik plezier gehad in de verschillende stemmingen en de klank van blij en treurig luidende kerkklokken. Deze liefde voor klokken is onafscheidelijk verbonden met elke Rus. Een van mijn dierbaarste herinneringen aan mijn kindertijd is geassocieerd met de vier tonen van de grote klokken in de Sophiakathedraal van Novgorod, die ik vaak hoorde als mijn grootmoeder mij meenam naar de stad op kerkelijke feestdagen.’
De vier tonen worden ook telkens herhaald in het derde deel van zijn Eerste suite voor twee piano’s en in zijn tweede opera, De gierige ridder, gebaseerd op Poesjkins ‘kleine tragedie’ over de zonde van hebzucht. Rachmaninov volgde hiermee een door Moessorgski en Rimsky-Korsakov gevestigde traditie en bracht deze naar zijn hoogste en diepste niveau in zijn koorsymfonie The Bells uit 1913.
De gedichten van Edgar Allan Poe, vrij vertaald naar het Russisch door Konstantin Balmont, die Rachmaninov voor dit werk gebruikte, zijn enerzijds opgetogen en anderzijds somber van aard. De orkestratie toont Rachmaninov op zijn best en de koorpartijen zijn regelmatig spectaculair veeleisend. Samen met de Vespers die hij in 1915 schreef voor a cappella-koor behoort The Bells tot zijn meest diepgaande werk.
Ook in zijn werken voor solo-piano dacht Rachmaninov groots. Hij componeerde twee kolossale pianosonates, waarvan hij de tweede vaak herzag, en de indrukwekkende reeks Preludes en Études-Tableaux. Hij voltooide de tweede set van deze laatste serie tegelijk met zijn meest indringende liederen, vlak voor zijn gehaaste vertrek met vrouw en kinderen uit het door revolutie verscheurde Rusland eind 1917. Er volgde een tumultueuze tijd in het buitenland, waar hij als balling onder hoge druk stond.
In Amerika werd Rachmaninov vooral gezien als virtuoos pianist en pas daarna als groot componist. Dit zorgde ervoor dat het componeren in deze periode op een laag pitje stond, maar het leidde wel tot een groot aantal opnamen van zowel zijn solo-repertoire als de pianoconcerten. Hij componeerde een vierde pianoconcert in 1926 en de Rapsodie op een thema van Paganini in 1934, met het glanzende geluid van het Philadelphia Orchestra onder leiding van Leopold Stokowski en Eugene Ormandy.
Rachmaninov schreef zijn laatste grote orkestwerken voor het Philadelphia Orchestra: zijn Derde Symfonie en de Symfonische Dansen. Beide werken bevatten passages met grote orkestrale kracht en pracht. Ze ontroeren en geven je zelfs een gevoel van heimwee. In de Symfonische Dansen kijkt Rachmaninov terug op zijn leven.
Het stuk eindigt in een strijd tussen het Dies Irae en de Alleluias van de Vespers. Rachmaninov keerde nooit terug naar zijn vaderland, maar in een verrassende zwanenzang, een bewerking van Tsjaikovski’s wiegenlied, herinnerde hij zich zijn grootste mentor en zijn eigen begin.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijgt je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnames van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
Richard Wagner brengt revolutie in de operawereld
