Componist
Gustav Mahler (1860-1911) was de laatste grote componist in de Duitse romantische traditie. ‘Een symfonie,’ zei hij, ‘moet zijn als de wereld. Hij moet alles omvatten’. In zijn muziek komen natuur, liefde, twijfel en emotie op ontroerende wijze samen.
Was Mahler al beroemd gedurende zijn leven?
Ja en nee. Tijdens zijn leven was Mahler vooral bekend als dirigent bij onder meer de Weense opera en later in New York. Als componist werd Mahler tijdens zijn leven vaak bekritiseerd vanwege de lengte, complexiteit en emotionele extremiteit van zijn muziek. Pas na de Tweede Wereldoorlog groeide de reputatie van Mahler als componist sterk. Dirigenten als Leonard Bernstein zetten zich actief in voor zijn muziek en brachten het onder de aandacht bij het grote publiek.
Waarom heeft Nederland een bijzondere band met Mahler?
De hechte band tussen Nederland en Gustav Mahler ontstond rond 1900, toen zijn muziek hier opvallend positief werd ontvangen. Dirigent Willem Mengelberg was een groot pleitbezorger van Mahler in Nederland. Na hem bij de Weense opera te hebben gezien, nodigde Mengelberg Mahler uit om zijn eigen symfonieën te dirigeren bij het Concertgebouworkest. In 1920 organiseerde het orkest zelfs een groot Mahler-festival. Sindsdien is de muziek van Mahler stevig verankerd in het Nederlandse muziekleven en Nederland wordt zelfs gezien als Mahlers ’tweede muzikale thuis’.
Wie was Alma Mahler?
Alma Schindler was componiste en een van de meest besproken culturele persoonlijkheden van haar tijd. Ze trouwde in 1902 met Gustav Mahler. Aanvankelijke vroeg hij haar te stoppen met componeren, wat later in het huwelijk voor spanningen zorgde. Toch was Alma een belangrijke inspiratiebron voor Gustav. Het beroemde ‘Adagietto’ uit de Vijfde Symfonie is geschreven als grote liefdesverklaring aan haar. Hun relatie kende echter grote crises, onder meer na de dood van hun dochter en na Alma’s affaire in 1910 met architect Walter Gropius, waar ze na de dood van Mahler mee trouwde.
Waarom gebruikte Mahler een hamer als instrument?
In het laatste deel van Mahlers Zesde Symfonie, ook wel de ’tragische’ genoemd, gebruikt hij een grote hamer als instrument om een dramatisch effect te creëren. Het symboliseert het onvermijdelijke noodlot en versterkt de tragedie van de muziek. Volgens Mahler voorspelden de drie hamerslagen in het laatste deel van de symfonie drie grote tegenslagen die hij te verduren kreeg na de première: zijn ontslag van de Weense Opera, de dood van zijn oudste dochter Maria Anna en de vaststelling van een ongeneeslijke hartziekte bij hem.
Discussieer mee met andere liefhebbers van klassieke muziek in ons forum.
‘Ik ben drie keer dakloos: ik ben een inwoner van Bohemen in Oostenrijk, een Oostenrijker onder Duitsers en een Jood,’ schreef Gustav Mahler. Dit gevoel een buitenstaander te zijn, in combinatie met een grote intelligentie en zijn uitzonderlijke talen, maakte hem een onrustig en zeer zelfkritische kunstenaar.
‘Een symfonie moet zijn als de wereld. Hij moet alles omvatten,’ zei hij tegen collega-componist Jean Sibelius. Mahlers symfonieën zijn dan ook grootschalige werken met immense filosofische thema’s: liefde en haat, vreugde in het leven en angst voor de dood, de schoonheid van de natuur, onschuld en bittere ervaringen.
Gustav was de tweede van 14 kinderen. De dood was al vroeg aanwezig in huize Mahler: zes broers en zussen van Gustav stierven als kind. Zijn eerste compositie, die hij schreef toen hij tien jaar oud was, was een Dodenmars met een Polka, een combinatie die zijn werk als volwassen componist zou typeren. Op het conservatorium raakte Mahler bevriend met een aantal briljante medestudenten, waaronder de enorm getalenteerde Hans Rott en de liedcomponist Hugo Wolf. Hij bewonderde Anton Bruckner, wiens de Derde Symfonie grote indruk maakte op de 17-jarige student.
Hij besefte ook al snel dat zijn bestemming in het componeren lag. In 1878 begon hij met zijn eerste grote werk, Das klagende Lied, waarin veel onderscheidende kenmerken van zijn volwassen stijl al te horen zijn: een vurige lyriek, een fascinatie met de natuur en het sombere ritme van de dodenmars.
Zijn eerste belangrijke werken waren liederen en lied-cycli, met name Lieder eines fahrenden Gesellen en Des Knaben Wunderhorn, die nauw verweven zijn met zijn eerste vier symfonieën. Het thema van de bedreigende onschuld is nog krachtiger aanwezig in de van verdriet doordrenkte Kindertotenlieder, waaraan hij begon te werken in het jaar dat hij Alma Schindler ontmoette.
Mahler betuigt zijn grote liefde voor Alma in het beroemde Adagietto van de Vijfde Symfonie, terwijl diezelfde symfonie begint met één van de grimmigste dodenmarsen. Gedachten over de dood domineren ook zijn Zesde Symfonie. De vreugde over de orkestratiemogelijkheden bereikt zijn hoogtepunt in de Achtste Symfonie, bijgenaamd ‘Symfonie van Duizend’.
Mahlers carrière als dirigent bereikte zijn hoogtepunt bij de Weense Opera, maar anti-semieten drongen aan op zijn ontslag, dat volgde in 1907. In datzelfde jaar werd hij gediagnosticeerd met een hartkwaal en overleed zijn aanbeden dochter Maria op vierjarige leeftijd. Deze gebeurtenis had een verwoestende uitwerking op zijn relatie met Alma. Hij vertrok naar New York, maar keerde terug naar Wenen om er te sterven.
De werken die Mahler schreef na het noodlottige jaar 1907 tonen meer introspectie, een zoektocht naar vrede eerder dan naar grote climaxen. Das Lied von der Erde culmineert in Oosters-geïnspireerde berusting, terwijl de Negende Symfonie wegdeint in stilte. Zijn Tiende Symfonie bleef onvoltooid, maar de Britse musicoloog Deryck Cooke produceerde in de jaren 1960 een overtuigende versie die af en toe wordt gespeeld.
Gedurende zijn leven was Mahler steeds vooruitstrevender geworden in zijn benadering van harmonie, ritme en klankkleur. In zijn intens ironische gebruik van populaire muzikale elementen, in het bijzonder Weense dansmelodieën, was hij duidelijk zijn tijd vooruit. Het is daarom geen verrassing dat 20e-eeuwse componisten als Schönberg, Sjostakovitsj, Britten en Boulez erkennen schatplichtig te zijn aan hem.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijgt je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnames van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
Franz Schubert, groot liedcomponist
