Componist
Claudio Monteverdi was een revolutionair componist op de grens van de Renaissance en de Barok. Hij schreef voornamelijk vocale werken, was een meester in het componeren van madrigalen en was verantwoordelijk voor de eerste grote Italiaanse opera’s.
Klopt het dat Monteverdi de eerste echt grote operacomponist was?
Ja, Monteverdi wordt vaak beschouwd als de eerste echt grote operacomponist. Hoewel hij de opera niet heeft uitgevonden, gaf hij het genre artistieke diepgang. In werken als L’Orfeo (1607) combineerde hij zang, instrumentatie en drama op een manier die revolutionair was. Hij brak met de strenge polyfonische stijl van de renaissance en gaf emoties en tekstexpressie een veel grotere rol. Zijn personages kregen echte emoties en psychologische diepte en hij gebruikte een ongewoon rijk instrumentarium voor zijn tijd, met specifieke klankkleuren voor verschillende scènes. Monteverdi gebruikte muziek als dramatisch instrument, als middel om menselijke gevoelens hoorbaar te maken. Daardoor werd opera meer dan een hofentertainment: het werd een kunstvorm waarin menselijke conflicten centraal stonden. Veel elementen van latere opera — recitatief, aria en orkestrale kleur — vinden hun oorsprong bij hem.
Wat weten we van Monteverdi’s persoonlijke leven?
Monteverdi leidde geen gemakkelijk leven. Hij werkte lange tijd aan het hof van Mantua onder zware omstandigheden en klaagde regelmatig over overbelasting en slechte betaling. Zijn vrouw Claudia de Cattaneis, met wie hij drie kinderen kreeg, overleed jong in 1607. Dat verlies trof hem diep. Later verhuisde hij naar Venetië, waar hij een prestigieuze functie kreeg als kapelmeester van de San Marco-basiliek. Ondanks professioneel succes bleef hij regelmatig kampen met gezondheidsproblemen en financiële zorgen. Zijn persoonlijke ervaringen met verlies en verdriet lijken soms door te klinken in de intense emotionaliteit van zijn muziek.
Welke rol speelde religie in zijn muziek?
Religie speelde een grote rol in Monteverdi’s leven en werk, vooral in zijn latere jaren. Naast opera’s en madrigalen schreef hij indrukwekkende religieuze muziek, zoals de beroemde Vespro della Beata Vergine (1610), wat geldt als een van de grootste religieuze composities uit de vroege barok. Hij combineert hierin traditionele kerkmuziek met moderne, bijna theatrale elementen. Het werk combineert gregoriaanse elementen, meerstemmige koorpassages en virtuoze solozang in een indrukwekkende architectuur. Monteverdi’s religieuze werken zijn vaak spiritueel én emotioneel intens. Hij zag geen scherpe scheiding tussen religieuze expressie en menselijke emotie. Zelfs in zijn kerkmuziek probeert hij gevoelens als vreugde, ontzag en verdriet direct hoorbaar te maken. Dat gaf zijn sacrale muziek een nieuwe dramatische kracht.
Waarom spreekt de muziek van Monteverdi in deze tijd nog steeds zo aan?
Monteverdi’s werk blijft ook nu nog modern aanvoelen, omdat hij in zijn muziek de menselijke emoties centraal stelde. Liefde, verlies, verlangen en wanhoop zijn in zijn werken opvallend direct en herkenbaar klinkend aanwezig. Sinds de 20e eeuw is zijn oeuvre sterk herontdekt en worden zijn opera’s wereldwijd uitgevoerd. Zijn muziek inspireert veel uitvoerders binnen de historische uitvoeringspraktijk. Monteverdi laat zien dat muziek meer kan zijn dan mooie klanken: een krachtig middel om menselijke ervaringen invoelbaar te maken. Dat maakt hem ook vandaag nog uitzonderlijk relevant.
Claudio Monteverdi leefde in een tijd van grote veranderingen: de vocale polyfonie van de Renaissance maakte plaats voor de nieuwe vormen van de vroeg-Barok. Hij was beide stijlen meester, speelde soms met de constrasten ertussen binnen eenzelfde compositie en componeerde werken in beide genres. Zijn kerkmuziek leunt nog zwaar op de traditionele Renaissance-vormen, terwijl zijn opera’s vol zitten met lyrische en dramatische innovaties. Als hofmuzikant heeft hij ongetwijfeld veel dansen en gelegenheidmuziek gecomponeerd, maar bijna al het werk van Monteverdi dat bewaard is gebleven, is vocale muziek.
Tijdens zijn opleiding bij Marc’Antonio Ingegneri aan de kathedraal van Cremona, leerde hij zingen en diverse instrumenten bespelen. In 1590 of 1591 werd Monteverdi benoemd tot muzikant aan het hof van de Hertog van Mantua, Vincenzo I Gonzaga. In die tijd waren zijn eerste composities al gepubliceerd: een aantal reeksen met wereldlijke en kerkelijke vocale werken. De eerste daarvan, Sacrae cantiunculae, verscheen in 1582, toen hij pas 15 jaar oud was. Het hof van Mantua was niet groot, maar cultureel zeer actief en Monteverdi kwam er in aanraking met veel vooraanstaande musici. Hij werkte onder de leiding van Giaches de Wert, een belangrijk componist van madrigalen. Deze was van grote invloed op Monteverdi’s vroege composities in dat genre.
Al snel liet Monteverdi de traditie achter zich en volgde zijn eigen muzikale pad. Zelfs zo sterk, dat hij – rond 1600 – in een serie artikelen van de hand van Giovanni Maria Artusi hierop werd aangevallen. Deze conservatieve muziektheoreticus bekritiseerde zijn ongerijmde gebruik van dissonantie en stelde allerlei ‘onregelmatigheden’ in de muziek van Monteverdi aan de kaak. Monteverdi verdedigde zijn werk en beschreef het als voorbeeld van de nieuwe stijl, de zogenaamde ‘seconda pratica’. De compositorische vrijheid was nodig, zei hij, om de betekenis van de teksten, de emotie, beter te kunnen uitdrukken in de muziek.
In 1601 werd Monteverdi benoemd tot hofmeester van de Hertog van Mantua. Zijn naam was inmiddels in heel Europa bekend vanwege zijn voortdurend groeiende reeks Madrigaalboeken. Hij ging zich vanaf dat moment ook bezig houden met theatermuziek. Hij schreef het ballet De liefde van Diana en Endymion, maar dat is helaas verloren gegaan. Zijn eerste opera L’Orfeo ging in 1607 in première. Hoewel Jacopo Peri in 1598 met La Dafne – helaas ook verloren gegaan – officieel de eerste opera componeerde, is L’Orfeo de oudste bewaard gebleven opera die ook vandaag de dag nog regelmatig wordt uitgevoerd.
Net als in zijn madrigalen, gebruikt Monteverdi in zijn opera’s ook dissonantie om het gewicht van bepaalde woorden te onderstrepen. Hij maakt bovendien zeer beeldend gebruik van instrumentale kleuren en bezettingen om bepaalde taferelen kracht bij te zetten. De wereld vol nymfen en herders waarmee het verhaal van de opera begint, wordt bijvoorbeeld muzikaal geïllustreerd door blokfluiten, strijkers en tokkelinstrumenten. Als de handeling zich verplaatst naar de onderwereld, nemen de saque-boutes (voorloper van de trombone) en het regaal (klein, nasaal klinkend toetsinstrument met blaasbalgen en tongen) het over. Luister naar Possente spirto, Orfeo’s smeekzang aan Charon (Caronte), de veerman van de onderwereld.
Het is bekend dat Monteverdi vrij veel opera’s gecomponeerd heeft, maar de meeste ervan zijn niet bewaard gebleven. Van de opera Arianna is alleen de klaagzang van de hoofdpersoon overgeleverd. Het is een iconische aria die bij de première het publiek tot tranen toe beroerde. Het Lamento d’Arianna werd een hit en de aria werd wijd verspreid zowel in handgeschreven als in gedrukte bladmuziek. Monteverdi maakte gebruik van deze populariteit en bewerkte het stuk tot kerkmuziek door er een vijfstemmig madrigaal met de titel Pianto della Madonna van te maken.
Door al zijn succes voelde Monteverdi zich overwerkt, onderbetaald en ondergewaardeerd aan het hof in Mantua. In 1610 probeerde hij een positie te verkrijgen aan het pauselijke hof in Rome. Hij stelde een portfolio samen met kerkelijke composities, droeg deze op aan de paus en liet hem drukken onder de naam Vespro della beata Vergine. Zijn plan was de muziek persoonlijk aan paus Paulus V aan te bieden. Ondanks de indrukwekkende kwaliteit van zijn muziek, heeft dit Monteverdi niet de aanstelling gebracht die hij hoopte te krijgen.
Het verlies van Rome werd de winst van Venetië: in 1613 werd Monteverdi aangesteld tot kapelmeester van de San Marco. Hij behield deze positie 30 jaar lang tot het eind van zijn leven, ondanks aanbiedingen van het hof in Wenen en in Warschau. In 1641 publiceerde hij zijn Selva morale e spirituale, een verzameling muziek gecomponeerd voor de San Marco. In 1650 verscheen, postuum, nog een verzameling onder de titel Messa et salmi.
Een van de meest bijzondere en vernieuwende werken die Monteverdi schreef gedurende zijn tijd in Venetië, was het Combattimento di Tancredi e Clorinda (c.1624), later opgenomen in het Achtste Madrigaalboek. Het is een cantate voor drie stemmen en een indrukwekkend voorbeeld van beschrijvende, beeldende muziek met galopperende paarden, een duel en de dood van de heldin. Monteverdi schrijft in dit stuk voor het eerst in de geschiedenis pizzicato (getokkelde snaren) voor in de strijkerspartij.
Opera was in eerste instantie muziek voor het hof en daarmee niet openbaar. Maar in 1637 opende in Venetië het eerste publieke operahuis de deuren. Het was de aanleiding voor Monteverdi om een aantal nieuwe opera’s te schrijven. Twee daarvan hebben de geschiedenis overleefd: Il ritorno d’Ulisse in patria sua (1640) en L’incoronazione di Poppea (1643).
Poppea was uniek in zijn immoraliteit met een verhaal waarin lust, geweld en hebzucht triomferen over de deugd. Hoewel het publiek van Monteverdi’s werk toch geweten moet hebben dat noch Poppea, noch Nero erg gelukkig is geworden na hun huwelijk. De intense, tragische stemming van het werk wordt afgewisseld met een aantal lichtvoetiger, komische scenes met bedienden en schildwachten. Het zou kunnen dat delen van de opera niet van de hand van Monteverdi zelf zijn, maar dat doet niets af aan de betovering van het werk. De muziek en het verhaal zijn in de 21e eeuw nog net zo krachtig als in het jaar van het ontstaan.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijgt je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnames van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
Claude Debussy, groots in klankkleur en ritmische vrijheid
