Componist
De composities van Dmitri Sjostakovitsj onstonden in Sovjet-Rusland in een tijd van strenge overheidscontrole en censuur. Bijna zijn hele leven bracht hij door onder het juk van een totalitair regime. Het was aan hem om een manier te vinden om te getuigen van de corruptie en de wreedheid, en ook de meer subtiele ontberingen die het systeem met zich meebracht.
Was Sjostakovitsj tegen het Sovjetregime?
Dat is een van de meest besproken vragen over Sjostakovitsj. Officieel werkte hij binnen het systeem en ontving hij zelfs staatsprijzen. Tegelijk werd hij meerdere keren publiekelijk bekritiseerd door de autoriteiten, wat grote gevolgen kon hebben voor zijn carrière en veiligheid. Veel onderzoekers denken dat hij zijn kritiek op het regime verwerkte in zijn muziek, maar dan verborgen of dubbelzinnig. Anderen vinden dat moeilijk te bewijzen. Waarschijnlijk balanceerde hij voortdurend tussen aanpassen en zichzelf blijven — een spanningsveld dat zijn muziek sterk heeft beïnvloed.
Waarom schreef Sjostakovitsj zoveel strijkkwartetten?
Sjostakovitsj schreef zoveel strijkkwartetten omdat het voor hem een vrijere en persoonlijkere vorm was dan bijvoorbeeld de symfonie. Waar zijn orkestwerken vaak bedoeld waren voor een groot publiek, bood het strijkkwartet hem de ruimte om intiemer en experimenteler te schrijven. Hij kon er ideeën uitproberen zonder de druk van verwachtingen. Hij keerde gedurende zijn hele leven steeds naar het genre terug, waardoor de kwartetten samen bijna een muzikaal dagboek vormen. Elk nieuw kwartet bouwt voort op het vorige, alsof hij stap voor stap zijn eigen stijl en gedachten verder verkent.
Waarom is Sjostakovitsj’ muziek soms moeilijk te begrijpen?
Sjostakovitsj’ muziek kan complex overkomen doordat hij veel werkt met contrasten en onverwachte wendingen. Een vrolijk klinkend thema kan ineens omslaan in iets dreigends, of andersom. Daarnaast speelt ironie een grote rol: muziek die op het eerste gehoor feestelijk klinkt, kan ook als sarcastisch bedoeld zijn. Zonder context is dat soms lastig te plaatsen. Tegelijk hoeft dat geen probleem te zijn — je kunt zijn muziek ook gewoon ervaren zonder alles direct te “begrijpen”. Juist die gelaagdheid maakt zijn werk interessant om vaker te beluisteren.
Verstopte Sjostakovitsj geheime boodschappen in zijn muziek?
Veel luisteraars vragen zich af of Sjostakovitsj verborgen boodschappen in zijn muziek verstopte. Zeker is dat hij soms met dubbele lagen werkte. Zo gebruikte hij bijvoorbeeld het DSCH-motief (zijn muzikale handtekening, gebaseerd op de noten D–Es–C–B – H is de Duitse benaming voor de noot B, die samen zijn initialen vormen), en schreef hij muziek die tegelijk plechtig én wrang kan klinken. Daardoor kun je dezelfde passage op verschillende manieren horen: als oprecht, maar ook als ironisch of overdreven.
Of hij daarmee bewust “geheime kritiek” gaf, blijft onderwerp van discussie. Niet alles is een code. Wat wel duidelijk is, is dat zijn muziek vaak meerdere betekenissen tegelijk kan hebben — en juist dat maakt het luisteren zo interessant.
Discussieer mee met andere liefhebbers van klassieke muziek in ons forum.
Werkend onder het kritische en vaak grillige Sovjetregime werd Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975) gedwongen muziek te schrijven die de goedkeuring van het partijbestuur kon wegdragen. Elke compositie die ongepast werd geacht voor het volk, mocht niet worden uitgevoerd. De werkelijkheid is echter een stuk complexer.
Sjostakovitsj groeide op in een progressief milieu in het verlichte Sint-Petersburg, waar zijn belangrijkste leraar de componist Alexander Glazunov was. Met zijn verbazingwekkend talentvolle Eerste Symfonie (1924-25) vestigde hij meteen zijn naam. Zijn latere stukken verraden schatplichtigheid aan zijn tijdgenoten Paul Hindemith en Igor Stravinsky.
In de jaren ’20 van de vorige eeuw was Rusland op het gebied van cultuur nog relatief vrij. Maar de strenge, gecentraliseerde controle van de Sovjetstaat liet niet lang meer op zich wachten. Sjostakovitsj verzette zich hiertegen. Voor zijn opera Lady Macbeth of Mtsenk (1930-32) verdiepte hij zich in Alban Bergs expressionisme, en voor zijn Vierde Symfonie (1935-36) schreef hij een orkest van Mahleriaanse proporties.
Helaas was de tolerantie voor artistieke vrijheid vanuit de staat van korte duur. Na een voorstelling van Lady Macbeth, bijgewoond door een ongeïnteresseerde Stalin, publiceerde de Pravda felle kritiek: ‘Chaos in plaats van muziek’. ‘Formalisme’. Muziek die persoonlijke expressie en vernieuwing boven populisme plaatste, was vanaf dat moment verboden. Het artikel dreigde dat het slecht zou kunnen aflopen voor Sovjetmuzikanten die hun stijl niet aanpasten, vooral voor Sjostakovitsj.
Het was bijna onvermijdelijk dat er een proces van stilistische vereenvoudiging in zijn muziek op gang kwam. Sjostakovitsj had al geëxperimenteerd met een duidelijkere manier van uitdrukken in stukken als het opgeruimde Eerste Pianoconcert (1933) en de lyrische Cellosonate (1934).
In deze periode vonden de ergste zuiveringen door het regime plaats. Geen familie werd gespaard. Sjostakovitsjs schoonmoeder, zwager en oom werden dan ook gearresteerd. Vanaf zijn Vijfde Symfonie (1937) begon Sjostakovitsj nieuwe manieren te vinden om persoonlijke tragedie in zijn muziek uit te drukken, terwijl hij toch aan alle voorwaarden van de staat voldeed.
In 1948 gaf het regime een sterkere officiële waarschuwing tegen het zogenaamde ‘formalisme’. Sjostakovitsj begon zijn beste werk te verbergen. Hij overleefde door filmmuziek en patriottische cantates te schrijven. Een van deze stukken, het Eerste Vioolconcert (1947-48), betuigt solidariteit met het lot van het Joodse volk – het is een van de weinige werken in deze periode waarin hij dat durfde. Het prachtige langzame derde deel – Passacaglia – is een van zijn meest indrukwekkende composities.
Vanuit begrijpelijke voorzichtigheid speelde David Oistrakh de première van het Eerste Vioolconcert pas in 1955. Na de dood van Stalin in 1953 volgde een periode van zeer welkome politieke ontspanning. Na de dood van zijn eerste vrouw in 1954 en een tweede huwelijk dat snel in een scheiding uitmondde, leek Sjostakovitsj soms minder zeker van zijn creatieve koers. Een uitzondering hierop is zijn Tiende Symfonie, misschien wel zijn beste. Een ander meesterwerk uit deze periode is zijn Eerste Celloconcert, een degelijk geconstrueerd werk geschreven voor Mstislav Rostropovich.
De Dertiende Symfonie (1962) voltooit een symfonische trilogie over het leven in Rusland en de Sovjet-Unie met een uitgesproken sceptische conclusie. Hoewel Sjostakovitsj uiteindelijk overgehaald was om lid te worden van de Communistische Partij, bleef hij kritisch op het regime. Het conformisme van deze symfonie geeft juist de ruimte aan onomwonden gedichten van Yevgeny Yevtushenko. Hierin worden het Russische antisemitisme, de politiestaat, de ontberingen van de vrouwen in de Sovjet-Unie en de druk die wordt uitgeoefend op de creatieve kunstenaar veroordeeld.
In zijn latere jaren was Sjostakovitsj steeds vaker ziek. Er werd toegewijd voor hem gezorgd door zijn derde vrouw, Irina. Hij was inmiddels een gevestigd componist, maar zijn creatieve projecten werden desalniettemin steeds persoonlijker. Hij schoof de symfonieën en de filmmuziek die voor het brood op de plank zorgden steeds vaker aan de kant en richtte zich meer op kamermuziek en liederen. Hij schreef daarbij in steeds helderder, maar tegelijkertijd ook raadselachtiger muzikale taal. Sjostakovitsj liet zich hierbij inspireren door precedenten en het werk van zijn vele compositieleerlingen.
Zijn Veertiende Symfonie (1969) is een liedcyclus die doet denken aan Brittens werk en is ook opgedragen aan de Britse componist. De Vijftiende (1971) grijpt terug naar de excentrieke kleur van zijn vroege werken. Het is een meditatie over de betekenis van het leven, de dood en de lange muzikale traditie en citeert Rossini, Wagner en zijn eigen werk. Zijn Achtste Strijkkwartet (1960) is in dat opzicht meer obsessief. Verschillende fragmenten uit andere werken zijn samengesmolten met eindeloze citaten van zijn persoonlijke monogram: D-S-C-H (in noten D-Es-C-B). Zijn latere kwartetten zijn heel anders; de Vijftiende en laatste (1974) is bijvoorbeeld een sombere opeenvolging van alleen maar langzame delen.
De muziek van Sjostakovitsj is op een hechte maar ondoorgrondelijke manier verbonden met gebeurtenissen in zijn leven. De tijd heeft geen duidelijkheid gegeven en een werkelijk compleet begrip van de componist lijkt verder weg dan ooit. Heeft hij gebogen voor het regime en gedaan wat hem werd opgedragen? Of zijn er subversieve, kritische boodschappen verstopt in zijn vaak zo abstracte werken?
De antwoorden op deze vragen zeggen iets over de fundamentele beginselen van kunst, politiek en hun relatie. Wat de antwoorden ook zijn, het is een feit dat Sjostakovitsj’ oeuvre steeds populairder is geworden. Zelfs zijn donkerste werken roepen nu een positieve reactie op. Er kan niet worden ontkend dat in zijn werk grote ironie en immense kracht samenkomen.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijgt je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnames van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
John Williams, epische thema’s met tijdloze aantrekkingkracht
