Componist
Uit Peter en de Wolf blijkt zijn talent voor het portretteren van dieren, in De Liefde voor drie Sinaasappels toont hij zich een prettig gestoorde fantast en met Romeo en Julia levert hij het bewijs een genie in het schrijven van balletmuziek te zijn. Sergej Prokofjev was naast componist ook een briljant pianist. Zijn muziek kent vele lagen en er blijkt grote veelzijdigheid uit.
Was Prokofjev een schaakwonder?
Ja. Prokofjev was fanatiek schaker en speelde op behoorlijk hoog niveau. Tijdens zijn reizen ontmoette hij regelmatig professionele schakers, onder wie wereldkampioen José Raúl Capablanca. Tegen hem speelde Prokofjev zelfs een vriendschappelijke partij, waar hij later trots over schreef in zijn dagboeken. Voor Prokofjev hoorde schaken bij dezelfde mentale uitdaging als componeren: strategie, structuur en creativiteit kwamen samen. Vrienden beschreven hem als enorm competitief, zowel achter de piano als achter het schaakbord.
Waarom keerde Prokofjev terug naar de Sovjet-Unie?
Prokofjev woonde jarenlang in het buitenland en had succes in Europa en de Verenigde Staten, maar keerde in de jaren dertig terug naar de Sovjet-Unie. Dat blijft een onderwerp van discussie. Waarschijnlijk speelden meerdere factoren mee: heimwee, financiële onzekerheid door concurrentie in het Westen en de belofte van betere kansen in Rusland. De Sovjetautoriteiten ontvingen hem aanvankelijk enthousiast en presenteerden hem als een nationale trots. Pas later kreeg ook hij te maken met censuur en politieke druk. Achteraf wordt zijn terugkeer vaak als tragisch gezien, omdat zijn artistieke vrijheid uiteindelijk sterk werd beperkt.
Waarom is Prokofjevs Romeo en Julia zo populair?
Prokofjevs ballet Romeo en Julia behoort tot de populairste balletten van de twintigste eeuw, vooral vanwege de sterke contrasten in de muziek. Het beroemde Dans van de Ridders klinkt zwaar en dreigend, terwijl andere delen juist lyrisch en intiem zijn. Prokofjev vertaalde Shakespeares verhaal naar muziek die tegelijk groots, modern en emotioneel direct klinkt. Opvallend genoeg werd het ballet aanvankelijk slecht ontvangen: sommige critici vonden de muziek ingewikkeld of hard. Inmiddels geldt het als een meesterwerk van dramatische vertelkunst in de muziek.
Waarom klinkt Prokofjevs muziek soms bijna “filmisch”?
Dat is geen toeval: Prokofjev schreef veel filmmuziek en had een sterk gevoel voor sfeer en timing. Zijn muziek roept vaak meteen beelden op, van dreigende legers tot sprookjesachtige landschappen of scherpe, bijna komische scènes. Dat hoor je bijvoorbeeld in Alexander Nevsky en Ivan de Verschrikkelijke, films waarvoor hij samenwerkte met de regisseur Sergej Eisenstein. Prokofjev wist heel goed hoe muziek spanning kon opbouwen of een scène extra impact kon geven. Tegelijk werkte dat ook andersom: veel van zijn concertmuziek klinkt daardoor opvallend visueel en verhalend. Je hebt soms bijna het gevoel dat je naar een film kijkt zonder beeld.
Discussieer mee met andere liefhebbers van klassieke muziek in ons forum.
Als kind schreef Sergej Prokofjev korte pianostukjes voor jarige familieleden. Toen hij op dertienjarige leeftijd naar het Conservatorium van Sint-Petersburg ging, werden deze stukjes zijn eerste gepubliceerde composities. Ook was zijn eerste opera, getiteld De Reus, toen al geschreven. Deze was nog geen echt succes. Dat kwam pas bij zijn tweede opera De Gokker, die hij ruim 15 jaar later componeerde. Prokofjev putte het materiaal voor dit werk uit eigen land. Het verhaal kwam van Dostojevski’s gelijknamige roman. De muziek had veel weg van die van Moessorgski.
In de tijd dat hij bezig was met De Gokker verkende Prokofjev ook het schrijven voor ballet. Landgenoot Igor Stravinsky nam met zijn uiterst populaire eenakters voor Diaghilevs Ballets Russes hierin het voortouw. Prokofjevs eerste ballet, Ala en Lolly, leek dan ook erg veel op Stravinsky’s Le Sacre du Printemps. Sergej bewerkte dit ballet uiteindelijk tot een orkestsuite. Deze Scythische Suite veroorzaakte het gewenste schandaal én succes.
Prokofjev was een ongekend virtuoos pianist. Dit talent gebruikte hij graag om te shockeren. De kritiek op zijn Eerste Pianoconcert was niet mals en zijn Tweede Pianoconcert was zo absurd moeilijk dat hij zelf lange tijd de enige was die het kon spelen. Buiten Rusland was Prokofjev overigens amper bekend en de Russische Revolutie reduceerde zijn bekendheid nog verder.
In deze onrustige periode wist de componist en pianist zijn Klassieke Symfonie en zijn Eerste Vioolconcert te voltooien. In 1918 vertrok Prokofjev naar de Verenigde Staten, waar hij onder andere zijn satirische opera De liefde voor drie sinaasappels schreef. Vijf jaar later vertrok hij naar Parijs. De composities die hij hier schreef waren moderner en avant-gardistischer.
Dit zijn de werken waar Prokofjev het meest om bekend staat:
Hoewel Prokofjev aanvankelijk op een kort verblijf in het buitenland had gerekend, keerde hij pas in 1927 terug naar Rusland. Hij besloot een groot deel van het jaar door te brengen in de speciale Russische compositietoevluchtsoorden waar componisten in afzondering muziek konden schrijven.
In zo’n tehuis, een buitenplaats van het Bolshoi Theater, zag Romeo en Julia het licht. Een dergelijk lang ballet was sinds Tsjaikovski’s De Schone Slaapster niet meer verschenen. In dezelfde periode begon Prokofjev met het verkennen van filmmuziek. Na de redelijk succesvolle score voor Lieutenant Kijé brak hij pas echt door als filmcomponist met Alexander Nevsky in 1938. Regisseur Sergei Eisenstein was zelfs zo onder de indruk van de muziek dat hij in sommige scènes de muziek het ritme van de montage liet bepalen.
Dit filmsucces kon Prokofjev goed gebruiken. Twee jaar eerder was de componist met zijn gezin in goed vertrouwen naar Moskou verhuisd. Tot dan toe hadden de Sovjets hem in alle vrijheid en rust laten componeren en hij verwachtte dat te kunnen blijven doen. Maar Stalin en Prokofjev hadden uiteindelijk toch een ander idee over de rol van muziek in de staat. In het “Terreurjaar” 1937 liet Stalin talloze mensen willekeurig oppakken en vals beschuldigen. Prokofjev bleef toen buiten schot, maar zijn paspoort werd na een trip naar Amerika wel ingenomen. Hij zou nooit meer reizen. De spanningen onder Stalins bewind trokken een wissel op Prokofjevs fysieke en mentale gezondheid.
Hoe, en of, deze angst het karakter van zijn muziek heeft beïnvloed is moeilijk te zeggen. Toch zien we een bepaalde donkerte in zijn werken na 1937, denk aan zijn Eerste Vioolsonate, Achtste Pianosonate en de opera Oorlog en Vrede. Ook de filmmuziek voor Ivan de Verschrikkelijk heeft, net als de film, iets duisters. De situatie verbeterde helaas niet snel. Dat gebeurde pas op 5 maart 1953, toen Stalin overleed. Prokofjev had hier niets aan, hij stierf op precies dezelfde dag. Maar in tegenstelling tot die van de dictator zorgde de dood van de componist niet voor opluchting, maar voor droefenis.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijgt je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnames van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
Richard Strauss, weelderige orkestraties met groot raffinement
