Achter de compositie
Duits mag dan geen wereldtaal zijn, maar overal op aarde – van Tokio tot New York – laten luisteraars zich meeslepen door de liederencyclus Winterreise. De gedichten van Wilhelm Müller en de noten van Franz Schubert vormen een huiveringwekkende twee-eenheid.
‘In Winterreise kan een zanger levenslang dwalen,’ zegt zijn eerste zangleraar tegen bariton Bastiaan Everink. In vierentwintig gedichten van Wilhelm Müller, verklankt door Franz Schubert, probeert een naamloze jongeling gedurende en eenzame zwerftocht een verloren liefde te verwerken. ‘Hij doolt met bevroren tranen langs witte akkers en gestorven bloemen, door diepe rotskloven en over ijskorsten waaronder gevaarlijke stromen bruisen.’
Winterreise is ongetwijfeld de meest duistere en fascinerende liederencyclus uit de klassieke muziek: voer voor psychologen, literatuurcritici en musici. De Britste tenor Ian Bostridge schreef er zelfs een boek over met de ondertitel ‘Anatomie van een obsessie’. Het is een meesterwerk dat thuishoort naast Shakespeare, Van Gogh en Proust. De cyclus maakt overal indruk, ook ver verwijderd van het negentiende-eeuwse Wenen waar de liederen ontstonden.
Op het album Schubert: Orchestrated Songs klinken bekende liederen van Schubert in bijzondere orkestrale bewerkingen van collega-componisten Britten, Reger, Berlioz, Brahms en Webern. De liederen krijgen hierdoor een hele nieuwe klankwereld. Ze worden gezongen door Anne Sofie von Otter en Thomas Quasthoff, die deze muziek brengt met dezelfde intensiteit als zijn vertolking van de Winterreise.
Winterreise is geen opera, toch zie je de reiziger voor je. Mager en hoekig, met een gekwelde uitdrukking, dwalend door een kaal winterlandschap. In de concertzaal bestaat zijn verhaal enkel uit een stem en een piano, uit gedichten en klanken in een taal, het Duits, die voor de meeste luisteraars uitheems is. En toch begrijpt iedereen het. De eenzaamheid, de tocht, de gebrokenheid van het leven die zijn weerklank vindt in het ijzige landschap – het raakt een universele snaar. Schubert had als geen ander het vermogen om woorden te vertalen in klanken, om gevoelens plots tastbaar te maken. Trekt de jongeling door een diepe kloof, dan dalen en klimmen de noten mee. Het draaiorgel van Der Leiermann, het slotlied, weerklinkt spookachtig in de piano. Over dat slot wordt al eeuwen gedebatteerd. Is de orgelman de dood, of staat hij juist voor een nieuw begin – het einde van het rouwproces? Zoals met elk groot mysterie kun je met Winterreise twee kanten uit.
Schubert voltooide Winterreise bijna twee jaar voor zijn dood. Vlak daarna speelde hij het werk voor het eerst voor zijn vriendenkring. Ze waren met stomheid geslagen door de treurende en duistere toon. Toen zijn vriend Franz von Schober aangaf dat alleen Der Lindenbaum mooi vond, antwoordde Schubert vastberaden:
‘Ik hou van deze liederen meer dan van alle andere, en jij zult hen ook gaan liefhebben.’
Vriend Johann Mayrhofer herkende in Winterreise Schuberts eigen trauma. ‘Het leven had zijn lentekleuren afgeschud, de winter was ingetreden voor Schubert. De ironie en wanhoop van Müllers gedichten spraken tot hem: zijn noten sneden door onze ziel.’
Na Schuberts dood op 31 jarige leeftijd groeide Winterreise uit tot een tijdloos meesterwerk dat luisteraars tot op de dag van vandaag meesleept in een emotioneel verhaal waarvan de uitkomst open blijft.
Schuberts Winterreise is een van de moeilijkste liedcycli om te zingen. In deze beroemde sketch van Van Kooten en De Bie wordt dat op hilarische wijze uitvergroot. Wim de Bie speelt de rol van de autoritaire zangpedagoog Jürgen Baumwolle die een masterclass Schubert geeft.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijgt je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnames van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
Achter de compositie | Vivaldi’s Vier Jaargetijden
