Componist
Erik Satie was een excentrieke Franse componist, wiens revolutionaire eenvoud we onder meer terug kunnen vinden in de drie Gymnopédies voor piano. ‘Ik heb nog nooit een noot geschreven die ik niet meende,’ aldus Satie.
Wie was Erik Satie eigenlijk?
Erik Satie was een Franse componist, pianist en een van de grootste buitenbeentjes uit de muziekgeschiedenis. Hij schreef ogenschijnlijk eenvoudige muziek die zijn tijd ver vooruit was. Satie vermeed de grote emoties en virtuositeit van de romantiek. Hij koos voor eenvoud, herhaling, stilte en helderheid. Met werken als Gymnopédies en Gnossiennes inspireerde hij later componisten als John Cage, Philip Glass en Brian Eno.
Welke rol speelde hij in het Parijse kunstenaarsleven?
Satie was een opvallende figuur in het bruisende Parijs van rond 1900. Hij verkeerde in kringen van kunstenaars, dichters en vernieuwers zoals Jean Cocteau, Pablo Picasso, Claude Debussy en later de groep Les Six. Hij werkte mee aan experimentele projecten en stond bekend als een originele denker die zich weinig aantrok van conventies. Hij ontwikkelde zich tot een cultfiguur binnen de avant-garde.
Klopt het dat hij ‘de fluwelen heer’ genoemd werd en dat hij zijn post nooit opende?
Satie woonde jarenlang in een klein appartement in Arcueil, net buiten Parijs. Hij liep dagelijks grote afstanden te voet en droeg vaak identieke fluwelen pakken, waardoor hij de bijnaam ‘de fluwelen heer’ kreeg. Zijn leven was eenvoudig, maar zijn fantasie was allesbehalve dat. Na zijn dood werden in zijn kleine appartement stapels ongeopende brieven gevonden achter de verwarming. Hij had jarenlang post bewaard zonder die te openen. Dat paste bij zijn excentrieke karakter en zijn afstandelijke houding tegenover de buitenwereld.
Waarom zijn de titels van zijn stukken vaak zo vreemd?
Satie had een uitgesproken gevoel voor humor. Titels als Gedroogde Embryo’s (Embryons desséchés) of Drie stukken in de vorm van een peer (Trois morceaux en forme de poire) waren bewust absurd. Hij had ook een hekel aan de traditionele Italiaanse uitvoeringsaanwijzingen als dolce, cantabile of espressivo en verving die door absurde, poëtische of ironische opmerkingen die vaak meer over een stemming dan over een speelwijze gaan. Bijvoorbeeld “Ouvrez la tête” (Open uw hoofd), “Du bout de la pensée” (Met het uiterste puntje van de gedachte), “Comme un rossignol qui a mal aux dents” (Als een nachtegaal met kiespijn), “Blanc comme la lune” (Wit als de maan), “Très chrétiennement” (Zeer christelijk) en “Étonnez-vous” (Verbaas uzelf). Het zegt veel over Satie. Hij wilde dat muziek met verbeelding, humor en een gezonde dosis zelfrelativering werd uitgevoerd. Daardoor voelen zijn partituren soms bijna als kleine literaire kunstwerken.
Componist Erik Satie (1866-1925) heeft gedurende zijn leven nooit gestreefd naar faam, maar desondanks is zijn muziek tegenwoordig wereldberoemd. Zijn composities laten een diepe indruk achter op de luisteraar en hebben een belangrijke plaats in de muziekgeschiedenis ingenomen. In Debussy’s impressionisme, Stravinsky’s modernisme en zelfs in het minimalisme van John Cage is Saties invloed hoorbaar. Zijn pianowerken, vooral de populaire Gymnopédies en Gnossiennes, hebben het stempel ‘easy listening’ gekregen – iets dat Satie waarschijnlijk wel zou hebben kunnen waarderen.
Al vanaf het begin van zijn carrière was Satie een excentriekeling: aan zijn twee eerste werken, Valse-Ballet en Fantaisie-Valse voor piano, gaf hij opusnummer 62 mee. In zijn tijd was grootschalige romantiek geïnspireerd op de muziek van Wagner aan de orde van de dag. Satie maakte hier korte metten mee, hij schreef zijn muziek aan de hand van zeer eenvoudige ideeën. Zijn vroege werken zijn miniaturen en veel ervan hebben een religieus aspect. De vier Ogives (1886) zijn bijvoorbeeld geïnspireerd op gotische architectuur en doen denken aan Gregoriaanse muziek. De modaliteit van middeleeuwse kerkmuziek is ook in de Sarabandes (1887) en de Gymnopédies (1888) terug te vinden.
Zijn betrokkenheid bij het mystieke christelijke genootschap van de Rozenkruisers inspireerde Satie tot het schrijven van een reeks pianowerken, waaronder Première pensée Rose – Croix (1891).
Cabaret en lichte muziek drongen ook steeds verder in zijn werk door. Zijn vader was uitgever van theatermuziek, dus Satie was op jonge leeftijd al bekend hiermee. Ook werkte Satie een tijdje als pianist in de cafés van het Parijse Montmartre. Absurdistische humor is een ander belangrijk kenmerk in Saties muziek, met name in zijn werken voor toneel. Zijn toneelmuziek bleek bijvoorbeeld ideaal te zijn voor de surrealistische komedie Le Piège de Méduse (1913).
Hij plaatste papier tussen de snaren van de piano om een meer mechanisch geluid te creëren, John Cage zou dit idee later verder ontwikkelen in zijn werken voor ‘prepared piano’. Zijn werk Vexations gaf Satie de tekst mee: ‘Pour se jouer 840 fois de suite ce motif, il sera bon de se préparer au préalable, et dans le plus grand silence, par des immobilités sérieuses’ (Om dit stuk 840 keer achter elkaar te spelen, is het raadzaam jezelf goed voor te bereiden, in diepe stilte en serieuze onbeweeglijkheid’). Cage organiseerde ooit een evenement waarbij de partituur werkelijk 840 keer werd uitgevoerd.
Saties werken zijn ook verbonden met de modieuze klanken van jazz, radio en bioscoop, zeker in het ballet Parade (1916). Er werkte een indrukwekkend team aan dit ballet voor Sergei Diaghilevs Ballets Russes: Erik Satie componeerde de muziek, Jean Cocteau schreef het scenario en Pablo Picasso ontwierp de kostuums. Het is een van de meest gedurfde werken die Satie schreef. Het bevat onder meer een neoklassieke fuga, ragtime, invloeden uit oriëntaalse muziek en het geluid van schrijfmachines, een revolver en diverse motoren.
De uitvoering van het ballet veroorzaakte een schandaal en Satie kreeg een voorwaardelijke gevangenisstraf wegens laster, nadat hij in uitgesproken bewoordingen reageerde op de recensie van een criticus. Hij stuurde de man een briefkaart met de tekst: ‘Monsieur et cher ami – vous êtes un cul, un cul sans musique! Signé Erik Satie’. Na zijn veroordeling vormde hij onverschrokken opnieuw een team met Picasso voor zijn ballet Mercure (1924). Ook keerde hij terug naar het surrealisme met de muziek voor het ballet Relâche (1924), waarvan de titel zoveel betekent als ‘Het optreden is gecanceld’.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog werkte Satie verder aan zijn van emotie ontdane miniaturen, zoals Choses vues à droite et à gauche (sans lunettes) – Dingen die je rechts en links ziet (zonder bril). De emotionele afstand geeft deze muziek een betoverende kwaliteit, net als in het drama Socrate (1918), gebaseerd op Plato’s dialogen.
In dit stuk gebruikt Satie opnieuw de eenvoudige, harmonische taal en de directe melodische stijl van zijn vroegere werken, maar past die aan; alsof hetzelfde materiaal vanuit een andere hoek bekeken wordt. De terughoudendheid in Saties latere muziek vloeide voort uit zijn groeiende overtuiging dat muziek slechts gehoord en niet beluisterd moet worden – ‘achtergrondmuziek’, aldus Matisse. Zijn muziek is inmiddels zo bekend en klinkt ons zo vertrouwd in de oren, dat we bijna niet meer in staat zijn die echt goed te beluisteren. In feite heeft Satie daarmee dus zijn doel bereikt.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijgt je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnames van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
