Achter de compositie
Een schreeuw van verdriet en wanhoop
Ogenschijnlijk had Samuel Barber een zorgeloos leven. Maar in hem verborg zich een melancholie, die hij alleen door muziek kon uiten. Onder meer in het langzame deel van zijn Eerste Strijkkwartet, dat als Adagio for Strings een eigen leven kreeg. Een schreeuw van verdriet en wanhoop die door lichaam en ziel snijdt.
Behalve de eerste maten van Beethovens Vijfde symfonie is er nauwelijks een klassiek werk dat zo tot de verbeelding spreekt als Adagio for Strings van Samuel Barber. Het klonk bij momenten van groot verdriet: na de dood van Roosevelt en Kennedy, bij de begrafenis van prinses Diana en na de aanslagen van 11 september 2001. Steeds opnieuw blijkt de muziek in staat om collectief verdriet een stem te geven. De langzame opbouw naar een indringende climax maakt het stuk bijna ondraaglijk intens.
Ook buiten de concertzaal liet het werk zijn sporen na. BBC-luisteraars kozen het tot de treurigste melodie ooit, en het duikt op in talloze films en zelfs in de dancewereld, bij artiesten als Armin van Buuren en Tiësto. Al bij de première in 1938 werd de kracht ervan herkend. Criticus Olin Downes prees de eenvoud en eerlijkheid van Barbers muziek: geen effectbejag, maar een directe zeggingskracht die des te harder binnenkomt. Juist die eenvoud maakt het tijdloos.
Barber schreef Adagio for Strings oorspronkelijk als het middendeel van zijn Eerste strijkkwartet. In de zomer van 1936 verbleef hij in het Oostenrijkse Sankt Wolfgang, aan het Wolfgangmeer, omringd door de Alpen. Daar werkte hij samen met Gian Carlo Menotti: studiegenoot, vriend en geliefde. Hun band was hecht en vormde een belangrijke basis in Barbers leven. Menotti herinnerde zich later vooral de veelzijdigheid van Barber: componist, pianist en zanger, met een opvallend natuurlijk talent.
Samen reisden ze regelmatig door Europa, waar Barber zich vrijer voelde dan in zijn geboortestad West Chester. Zijn homoseksualiteit moest hij in het benauwende Pennsylvania verborgen houden, iets wat hem tot een teruggetrokken jongeman maakte. In zijn muziek vond hij een uitweg. Hij groeide op in een welgesteld gezin, kreeg al vroeg pianoles en begon op jonge leeftijd te componeren. Als kind wist hij het al zeker: hij was voorbestemd om componist te worden — en niets anders.
In de zomer waarin Barber zijn Eerste strijkkwartet schreef, las hij de Georgica van Vergilius, waarin ook de mythe van Orpheus en Eurydice voorkomt. Orpheus verliest zijn geliefde en daalt af naar de onderwereld om haar met zijn muziek terug te halen. Hij krijgt haar mee, op voorwaarde dat hij niet omkijkt — maar hij faalt. Die tragiek lijkt door te klinken in het Adagio: de muziek begint aarzelend, als een zoektocht in het duister, bouwt langzaam spanning op en bereikt een intense, bijna ondraaglijke climax, om daarna verstild en eenzaam weg te sterven.
Barber leek te beseffen dat hij iets bijzonders had geschreven. Nog in 1936 bewerkte hij het kwartetdeel voor strijkorkest en stuurde het naar dirigent Arturo Toscanini. Tot zijn frustratie kreeg hij het zonder commentaar terug, maar al snel bleek waarom: Toscanini had het stuk uit zijn hoofd geleerd en dirigeerde de première in 1938 op de Amerikaanse radio met het NBC Symphony Orchestra. Het werk werd onmiddellijk een groot succes en groeide uit tot een van de bekendste stukken uit de twintigste eeuw. Dertig jaar later gaf Barber de muziek een nieuwe dimensie met zijn Agnus Dei, een koorversie die de emotionele lading nog verder verdiept.
Waar het Adagio for Strings zijn kracht ontleent aan de warme klank van strijkers, krijgt dezelfde muziek in het Agnus Dei een bijna verstilde, spirituele dimensie. De menselijke stem voegt een nieuwe laag toe: kwetsbaar, direct en indringend. In deze uitvoering van Voces8 komt dat prachtig naar voren. Hun heldere klank en perfecte samenzang laten de muziek bijna gewichtloos zweven, terwijl de emotionele intensiteit volledig behouden blijft. Zo krijgt Barbers meesterwerk opnieuw een andere, maar even aangrijpende gedaante.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijgt je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnames van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
Focus | De accordeon in de hoofdrol
