Spotlight
Maria João Pires. Waarschijnlijk is alleen al het noemen van die prachtige naam van deze Portugese pianiste voldoende om toetsenliefhebbers een euforische blik te ontlokken. Want ze mag dan eigenzinnig zijn, soms zelfs een hekel hebben aan de piano en de hele klassieke muziekscene, haar Mozart heeft de juiste mix van zorgeloze dans en bezorgde melancholie, haar Chopin is magisch en haar houding on- en off stage is net zo legendarisch als de pianiste zelf.
Hoe begon Maria João Pires met pianospelen?
Maria João Pires werd geboren in 1944 in Lissabon en begon al heel vroeg met pianospelen. Ze gaf haar eerste openbare optreden toen ze nog maar 4 of 5 jaar oud was – echt een wonderkind dus. Haar eerste lessen kreeg ze in Portugal, onder andere aan het Conservatorium van Lissabon, waar ze een stevige klassieke basis kreeg. Als tiener viel ze al op door haar muzikaliteit en won ze prijzen, wat haar de kans gaf om verder te studeren in het buitenland. Ze ging naar Duitsland, waar ze studeerde in München en Hannover. Daar werkte ze met belangrijke pedagogen en kwam ze in aanraking met een bredere muzikale traditie.
Wat is de relatie tussen Maria João Pires en Lucas & Arthur Jussen?
Maria João Pires heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van de Nederlandse pianobroers Lucas en Arthur Jussen. Ze ontmoette hen toen ze nog jong waren en herkende hun talent. Vervolgens begeleidde ze hen muzikaal en artistiek, onder andere door samen met hen op te treden en hen te coachen. Lucas en Arthur hebben in hun kinderjaren een jaar bij Pires in Portugal gewoond en gestudeerd. Haar invloed is duidelijk hoorbaar in hun verfijnde spel en muzikale benadering. Ze fungeerde als mentor en inspiratiebron, en hielp hen om hun eigen muzikale identiteit te ontwikkelen binnen de internationale muziekwereld.
Waarom wordt Pires zo gerespecteerd?
Pires wordt gerespecteerd vanwege haar authenticiteit en toewijding. Ze kiest consequent voor muzikale eerlijkheid boven effect. Haar interpretaties zijn diep doordacht, maar klinken nooit geforceerd. Ze straalt rust en concentratie uit, zowel op als naast het podium. Veel mensen bewonderen haar vermogen om complexe muziek eenvoudig en helder te laten klinken. Haar houding tegenover het vak – bescheiden, maar intens betrokken – maakt haar tot een voorbeeld voor jongere generaties.
Om welk repertoire staat ze het meest bekend?
Pires staat vooral bekend om haar interpretaties van Mozart, Schubert en Chopin. Deze componisten passen goed bij haar introspectieve en lyrische stijl. Haar spel is verfijnd, transparant en zeer muzikaal. Ze legt veel nadruk op frasering, adem en natuurlijke flow. In plaats van virtuositeit op de voorgrond te zetten, zoekt ze naar de innerlijke logica van de muziek. Haar interpretaties voelen vaak spontaan en organisch, alsof ze op het moment ontstaan. Ze heeft een bijzonder gevoel voor timing en stilte, wat haar spel een bijna meditatieve kwaliteit geeft. Vooral in Mozart en Schubert komt haar stijl sterk tot zijn recht, maar ook in Chopin en Beethoven laat ze een grote diepgang horen.
Maria João Pires is geen pianist, geen podiumdier, in de algemeen geaccepteerde vorm. Pires is een musicus, eentje met een hoofdletter M zelfs. De belangrijkste verklaring voor haar immense roem is uiteraard haar pianospel dat zich even lichtvoetig als diepgravend in het geheugen nestelt om daar elke keer met elk nieuw werk dat Pires uitvoert te blijven hangen als de ideale vertolking.
Pires begon haar muzikale leven als een wonderkind dat op driejarige leeftijd al achter de piano zat. Ze trad al snel op, speelde als zevenjarige publiekelijk concerten van Mozart en op negenjarige leeftijd won ze een belangrijke Portugese prijs voor jong talent. Na haar studie aan het conservatorium van Lissabon kwam in 1970 de internationale roem toen ze de Internationale Beethoven Bicentennial Wedstrijd in Brussel won. Hoewel ze mede dankzij deze winst haar internationale carrière begon die haar over de hele wereld bracht, was en bleef ze een fervent tegenstander van competities: ‘Mensen maken zich druk om carrières en zaken die zijdelings met muziek te maken hebben. Ik vind dat onzin. Competities halen de ziel uit een musicus.’
Gedurende haar lange en glansrijke carrière heeft de pianiste er een aantal keer de brui aan willen geven omdat de internationale klassieke muziekcultuur haar tegenstond, omdat ze er niet van houdt om in de spotlights te staan, omdat ze een hekel had aan de piano of omdat ze gewoon even wat anders aan haar hoofd had. En waarschijnlijk is het steeds een combinatie van deze factoren geweest. Aan haar vraagtekens bij de internationale klassieke muziekcultuur heeft ze in elk geval altijd wat gedaan. Zo werkte ze hard aan het vinden van manieren om met respect voor de ontwikkeling van individuen en culturen, het delen van ideeën te bevorderen en de magie van de muziek ook toegankelijk te maken voor talentvolle jongeren van minder bedeelde ouders.
Zo richtte ze in 1999 in Portugal het Idyllische Centre for the Study of the Arts van Belgais op en begon ze later vergelijkbare centra in Salamanca (Spanje) en Baiha (Brazilië). Ook startte ze in 2012 in België het Equinox Project dat koren initieert voor kinderen uit kansarme gezinnen en het Partitura Project dat zorgdraagt voor een onzelfzuchtige en onvoorwaardelijke dynamiek in de uitwisseling van kennis tussen artiesten van verschillende generaties. Pires heeft daarin zelf steeds het voortouw genomen en zich nadrukkelijk als coach gemanifesteerd.
Zo had ze 2005 in Portugal de broers Arthur en Lucas Jussen een jaar lang onder haar hoede en hielp de jonge pianisten daarna jarenlang hun weg door de muziekwereld te vinden. Het woord ‘‘masterclass’ is haar daarbij een gruwel. Een van haar stokpaardjes is wederzijds respect. ‘Het gaat om de samenwerking, en niet om een docent die boven zijn onwetende leerlingen staat’, zo omschreef ze de ideale verhouding al eens. ‘Soms weten jonge mensen het echt beter. Zij komen met ideeën die ons bevrijden van oude regels en nieuw wegen mogelijk maken.’
Pires’ ambivalente houding jegens de muziekindustrie deed haar in 1978 voor vier jaar de internationale podia de rug toekeren. ‘Altijd speelde ik piano, eigenlijk was ik nooit kind’, zo verzuchtte ze om haar pauze te verklaren. Het schaadde haar carrière geenszins. In de jaren tachtig maakte ze onder andere furore met de violist Augustin Dumay. Later kwam daar ook de cellist Jian Wang bij en vormde het drietal een enerverend pianotrio. Ook haar muzikale verbond met Claudio Abbado leidde tot spectaculaire uitvoeringen. En ongetwijfeld tot het tekenen van een exclusief contract met Deutsche Grammophon in 1989.
Maar de grootste faam verwierf ze door een ‘fout’. In 1999 gaf ze een lunchconcert in Amsterdam met het Koninklijk Concertgebouworkest onder leiding van Riccardo Chailly. Op het programma stond een pianoconcert van Mozart. Op het moment dat het orkest begint, realiseert Pires zich dat ze het verkeerde pianoconcert heeft ingestudeerd. Na de aanvankelijke vertwijfeling, speelt ze het goede concert zonder voorbereiding geheel uit haar hoofd. Later dook er een opname van dit bijzondere moment op.
Hoewel haar discografie weinig spectaculair lijkt en vooral een verhaal is van gebaande paden, weet Pires van haar Mozart, Beethoven, Schubert, Brahms en Chopin altijd iets bijzonders te maken. Zo noemde het Engelse muziekmagazine Gramophone haar registratie uit 2007 van de Nocturnes van Chopin nog niet zo lang geleden ‘de beste opname die er is.’ En dat terwijl Pires een haat-liefdeverhouding met de componist heeft: Chopin is de grootste poëet van de muziek, maar hij heeft ook dat vreselijke fenomeen uitgevonden dat pianorecital heet. Daar heb ik mijn hele leven onder geleden.’
Over haar discografie was ze altijd duidelijk: ‘Er zijn ook veel dingen die ik niet kan spelen, ook niet wil spelen. Ik neem mijn werk wel serieus, maar neem mezelf niet al te serieus. Ik doe alleen dingen waar ik van houd en forceer mezelf dus nooit om oefeningen te doen die ik verafschuw.’ De kans dat de pianiste die nooit op hakken en in een galajurk het podium zal betreden is daarom ook nihil: ‘Ik draag geen make-up, mijn haar is altijd kort, ik draag gemakkelijke kleding en mijn schoenen zijn plat. Alleen dan is mijn geest volkomen rustig’.
Met haar laconieke houding jegens alles wat naar roem en muziekindustrie ruikt, haar zeer persoonlijke spel en haar verbondenheid met de mensheid als geheel en de minder bedeelden in het bijzonder, maken Maria João Pires tot de musicus die ze is, tot een boegbeeld van muzikale poëzie en integriteit. Ook vandaag de dag blijft zij uitdragen dat de muziek er is om de wereld beter te maken. ‘Er zijn zoveel noodsituaties in onze samenleving, zoals ziektes, milieurampen en het uiteenvallen van gezinnen’, zo sprak ze eens. ‘We moeten ons af gaan vragen hoe we de manier van muziek maken kunnen veranderen, zodat het mensen kan helpen deze zaken onder ogen te zien, ermee te leren leven. Soms droom ik echt van een volkomen natuurlijke manier van muziek maken waarbij leven en muziek samenvallen, of tenminste dichter bij elkaar komen.’ Wij dromen graag met haar mee.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijgt je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnames van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
In gesprek met | Max Richter
